Virus cúm A có tính đa dạng về kháng nguyên và ổ chứa virus cúm A ở cả người, gia cầm và động vật nên đây là loại virus cúm duy nhất có khả năng gây ra các đợt dịch lớn ở mức độ toàn cầu. Đại dịch bùng phát nghiêm trọng khi xuất hiện một chủng virus mới vừa lây nhiễm từ gia cầm và động vật sang người vừa có khả năng lây nhiễm từ người bệnh sang người lành. Chính vì vậy, vaccine cúm A được khuyến cáo nên tiêm hàng năm cho cả trẻ em và người lớn để phòng ngừa hiệu quả bệnh cúm A, ngăn chặn dịch bệnh cũng như các biến chứng nguy hiểm của chúng mang lại.
Bài viết được sự tư vấn chuyên môn của BS Hoa Tuấn Ngọc - Quản lý Y khoa khu vực 1 Đông Nam Bộ, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC.
Vaccine cúm A là gì?
Vắc xin cúm A là loại vắc xin được nghiên cứu và phát triển để ngăn chặn bệnh cúm A gây ra do sự tấn công của các chủng virus cúm A đang lưu hành. Việc chủ động tiêm vắc xin cúm A hàng năm cho trẻ em và người lớn là rất cần thiết để ngăn chặn dịch bệnh, giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh, nguy cơ gặp biến chứng nguy hiểm, nhập viện, thậm chí là tử vong do căn bệnh cúm A gây ra.
Nhìn lại cột mốc đầu tiên đánh dấu sự ra đời và phát triển của các loại vacxin cúm trên thế giới:
- Năm 1933: Vắc xin cúm đầu tiên, vắc xin đơn giá sống giảm độc lực chứa virus cúm A được phát triển ngay sau khi phân lập được virus cúm;
- Năm 1938: Vắc xin cúm phòng ngừa một loại virus cúm A được nghiên cứu thành công để tiêm chủng cho binh sĩ Mỹ;
- Năm 1942: Các nhà khọc đã nghiên cứu ra loại vắc xin cúm đầu tiên phòng ngừa hai loại virus cum A và cúm B;
- Năm 1978: Vắc xin cúm đầu tiên giúp phòng ngừa cả 3 loại virus cúm được công bố gồm hai chủng cúm A/H1N1 và chủng cúm A/H3N2 cùng một dòng virus cúm B;
- Năm 2007: Vắc xin phòng ngừa cúm gia cầm A/H5N1 lần đầu tiên được cấp phép;
- Năm 2012: Vắc xin cúm đầu tiên phòng ngừa 4 loại virus cúm được cấp phép sử dụng và lưu hành gồm 2 chủng virus cúm A nguy hiểm là A/H1N1, A/H3N2 và 2 dòng virus cúm B là B/Victoria và B/Yamagata.
Đặc biệt, trong mùa cúm năm 1947, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng các loại vắc xin hiện tại không có hiệu quả chống lại các chủng virus cúm đang lưu hành vào thời điểm đó. Để theo dõi các cập nhật các chủng virus cúm đang lưu hành, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã thành lập Trung tâm Cúm Toàn cầu vào năm 1948 và Hệ thống Giám sát và Ứng phó Cúm Toàn cầu (GISRS) vào năm 1952. (1)
Do đó, vắc xin cúm mùa được nghiên cứu và phát triển hàng năm để đảm bảo chủng virus cúm được sử dụng để điều chế vắc xin cúm tương đồng với các chủng virus cúm đang lưu hành.
Vaccine cúm A hoạt động trong cơ thể như thế nào?
Vaccine cúm A là loại vắc xin chứa kháng nguyên của virus cúm A dùng để kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể đặc hiệu chống lại chủng virus cúm A đang lưu hành. Lượng kháng thể đầy đủ sẽ hình thành sau khi tiêm vắc xin 2-4 tuần. Các kháng thể đặc hiệu này có nhiệm vụ giúp tiêu diệt virus (trung hòa virus) khi virus xâm nhập vào cơ thể, nhờ đó giảm tỷ lệ mắc bệnh, ngăn chặn biến chứng và tỷ lệ tử vong do cúm gây ra.
Tuy nhiên theo cơ chế hoạt động của vắc xin, nồng độ kháng thể do vaccine cúm A tạo ra không tồn tại vĩnh viễn mà sẽ suy giảm dần theo thời gian. Đồng thời, virus cúm là tác nhân đặc biệt nguy hiểm có khả năng thay đổi cấu trúc kháng nguyên linh hoạt và liên tục hàng năm. (2)
Đó là lý do vì sao vắc xin cúm luôn được nghiên cứu và điều chế định kỳ mỗi năm để đảm bảo sự tương đối với các chủng virus cúm đang lưu hành và việc tiêm vacxin phòng cúm cúm A hàng năm cho trẻ em và người lớn là rất cần thiết để duy trì khả năng bảo vệ cao nhất trước các tác nhân gây bệnh nguy hiểm.
Tiêm vắc xin cúm A có tác dụng gì?
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo tiêm vaccine cúm A là phương pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa cúm A hàng năm cũng như các biến chứng nguy hiểm do cúm gây ra, ưu tiên các nhóm có nguy cơ cao bao gồm phụ nữ mang thai, trẻ em dưới 5 tuổi, người lớn tuổi và những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch bởi vắc xin cúm giúp:
- Giảm 70 - 90% tỷ lệ tử vong do cúm gây ra;
- Giảm 79% nguy cơ nhập viện do cúm ở người mắc bệnh tiểu đường, đặc biệt là những người lớn tuổi;
- Giảm 63% trường hợp nhiễm cúm ở trẻ sơ sinh;
- Giảm 40% đến 60% nguy cơ phải nhập viện do cúm mỗi năm tại Hoa Kỳ;
- Giảm 41% nguy cơ xảy ra cơn hen kịch phát ở trẻ mắc bệnh hen suyễn mãn tính;
- Giảm 40% nguy cơ phát triển bệnh Alzheimer ở người lớn tuổi trong 4 năm tiếp sau khi tiêm vắc xin phòng cúm mùa;
- Giảm 36% nguy cơ mắc bệnh viêm tai giữa ở trẻ;
- Giảm 36% trường hợp hô hấp nặng ở mẹ và trẻ sơ sinh.
- Giảm 34% nguy cơ cơn đau tim, đột quỵ cũng như các bệnh lý khác về tim mạch ở người lớn tuổi;
- Giảm 33% nguy cơ viêm đường hô hấp trên và giảm 22% viêm đường hô hấp dưới ở trẻ từ 2 đến 5 tuổi;
- Giảm 12% nguy cơ cơn đột quỵ ở nhóm người người lớn tuổi, kể cả khi có các yếu tố nguy cơ gây đột quỵ khác được xem xét cùng.
Chính vì vậy, việc tiêm vắc xin phòng cúm A hàng năm cần được thực hiện càng sớm càng tốt, trước khi mùa cúm bắt đầu, thường rơi vào các tháng mùa Đông - Xuân để cơ thể có đủ thời gian tạo ra lượng kháng thể cần thiết chống lại các chủng virus cúm đang lưu hành. (3)
Các chủng cúm A có thể phòng ngừa bằng vắc xin
Theo các chuyên gia, các chủng virus cúm A có thể phòng ngừa được bằng vắc xin là A/H1N1, A/H3N2 và 2 dòng cúm B là B/Victoria và cúm B/Yamagata, đây là 2 loại virus cúm thường gặp nhất trong hầu hết mùa dịch.
Tuy nhiên virus cúm thay đổi cấu trúc kháng nguyên hàng năm, do đó dựa vào kết quả theo dõi, phân thích về virus cúm của WHO thu thập được từ hàng trăm trung tâm trên thế giới, các nhà khoa học sẽ nghiên cứu và phát triển loại vắc xin cúm mới đảm bảo tính tương đồng với các chủng virus cúm đang lưu hành.
Các nghiên cứu cho thấy, tiêm vắc xin cúm đầy đủ và đúng lịch giúp ngăn ngừa đến 98% nguy cơ mắc cúm đối với các loại virus cúm có trong thành phần điều chế vắc xin và ngăn ngừa được 60-80% nguy cơ nhiễm bệnh chung, tùy thuộc độ tuổi và khu vực lưu hành dịch.
Các loại vắc xin phòng cúm A phổ biến hiện nay
Hiện, Việt Nam đang cấp phép và lưu hành 2 loại vaccine cúm A là vắc xin Influvac Tetra (Hà Lan) và vắc xin cúm Vaxigrip Tetra (Pháp).
1. Vắc xin Vaxigrip Tetra (Pháp)
Vắc xin Vaxigrip Tetra (Pháp) là loại vắc xin bất hoạt do Tập đoàn Dược phẩm hàng đầu Sanofi Pasteur (Pháp) nghiên cứu và phát triển, chính thức được phê duyệt tại châu Âu vào năm 2016. Vắc xin phòng ngừa bệnh cúm do 4 chủng virus cúm gây ra gồm: 2 chủng cúm A/H1N1, A/H3N2 và 2 dòng cúm B/Yamagata, B/Victoria, được tiêm ngừa cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên và người lớn. (4)
Lịch tiêm vắc xin Vaxigrip Tetra (Pháp) như sau:
Vắc xin Vaxigrip Tetra 0,5 ml dành cho trẻ từ 6 tháng tuổi đến dưới 9 tuổi chưa tiêm cúm có lịch tiêm 2 mũi:
- Mũi 1: lần tiêm đầu tiên;
- Mũi 2: cách mũi 1 ít nhất 4 tuần và tiêm nhắc hàng năm.
Từ 9 tuổi trở lên:
- Lịch tiêm 01 mũi duy nhất và nhắc lại hàng năm.
Lưu ý: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo chỉ cần tiêm nhắc lại vắc xin cúm hàng năm, luôn cách tối thiểu 12 tháng so với mũi trước.
2. Vắc xin Influvac Tetra (Hà Lan)
Vắc xin Influvac Tetra (Hà Lan) là loại vắc xin bất hoạt được nghiên cứu và sản xuất bởi hãng Abbott - Hà Lan. Vắc xin giúp phòng ngừa bệnh cúm do 4 chủng cúm gây ra bao gồm 2 chủng cúm A/H1N1, A/H3N2 và 2 dòng cúm B/Yamagata, B/Victoria, chỉ định tiêm cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên và người lớn. (5)
Lịch tiêm vắc xin Influvac Tetra (Hà Lan) như sau:
Vắc xin Influvac Tetra 0.5 ml dành cho trẻ từ 6 tháng tuổi đến dưới 9 tuổi chưa tiêm cúm có lịch tiêm 2 mũi:
- Mũi 1: lần tiêm đầu tiên;
- Mũi 2: cách mũi 1 ít nhất 4 tuần và tiêm nhắc hàng năm.
Từ 9 tuổi trở lên:
- Lịch tiêm 01 mũi duy nhất và nhắc lại hằng năm.
Lưu ý: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo chỉ cần tiêm nhắc lại vắc xin cúm hàng năm, luôn cách tối thiểu 12 tháng so với mũi trước.
Ai nên tiêm vaccine cúm A?
Thống kê hàng năm trên thế giới có khoảng 20 - 30% trẻ em nhiễm virus cúm và khoảng 5 - 10% người lớn trưởng thành, trong đó có khoảng 3 - 5 triệu trường hợp diễn biến nặng khiến khoảng 250 - 500 nghìn người tử vong do cúm và các biến chứng do căn bệnh này gây ra. (6)
Chính vì vậy, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo tất cả mọi người từ 6 tháng tuổi trở lên và người trường thành cần tiêm vaccine cúm A đầy đủ và đúng lịch hàng năm. Đặc biệt ưu tiên cho các đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh cà gặp biến chứng nghiêm trọng như:
- Trẻ sơ sinh và trẻ em dưới 5 tuổi;
- Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú;
- Người lớn trên 65 tuổi có bệnh lý nền mạn tính như bệnh tim mạch, tiểu đường, tim phổi, suy thận, suy gan hoặc suy giảm miễn dịch;
- Những đối tượng làm việc trong môi trường nhiều người như nhà bệnh viện, công sở, nhà máy sản xuất, xí nghiệp, khu công nghiệp chế xuất, trường học,… và những người thường xuyên đi du lịch đến các nước có lưu hành dịch.
Các trường hợp chống chỉ định tiêm vaccine cúm A
Nếu người tiêm vắc xin thuộc một trong số những trường hợp chống chỉ định tiêm vaccine cúm A dưới đây thì cần thông báo với bác sĩ trong quá trình khám sàng lọc để có chỉ định tiêm chủng phù hợp nhất:
- Người tiêm được ghi nhận có tiền sử bệnh lý mắc hội chứng Guillain - Barre (còn gọi là chứng rối loạn hiếm gặp khi các dây thần kinh trong cơ thể bị hệ miễn dịch tự tấn công);
- Người tiêm từng gặp các phản ứng nghiêm trọng sau khi tiêm vaccine cúm A ở lần tiêm trước; (7)
- Người tiêm bị dị ứng với các thành phần có trong vaccine cúm A, ví dụ như dị ứng với trứng gà;
- Sức khỏe của người tiêm không đảm bảo để thực hiện tiêm vắc xin, ví dụ đang uống thuốc hoặc trong quá trình điều trị bệnh.
Vì sao nên tiêm vacxin cúm A hàng năm?
Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiêm vaccine cúm A hàng năm bởi lượng kháng thể sau khi tiêm vaccine cúm A không tồn tại vĩnh viễn mà theo sẽ suy giảm dần theo thời gian. Đồng thời, chủng virus cúm A là tác nhân đặc biệt nguy hiểm có khả năng thay đổi cấu trúc kháng nguyên linh hoạt và liên tục hàng năm.
Đó là lý do vì sao vắc xin cúm luôn được nghiên cứu và điều chế định kỳ mỗi năm để đảm bảo sự tương đối với các chủng virus cúm đang lưu hành và việc tiêm vacxin cúm A hàng năm cho trẻ em và người lớn là rất cần thiết để duy trì sức đề kháng và khả năng bảo vệ cao nhất trước các tác nhân gây bệnh nguy hiểm. (8)
Vaccine cúm A có tác dụng trong bao lâu?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), vaccine cúm A có hiệu quả bảo vệ cao giúp ngăn ngừa đến 98% nguy cơ mắc cúm. Tuy nhiên, vaccine cúm A chỉ có hiệu lực bảo vệ trong khoảng 1 năm. Bởi chủng virus cúm A là tác nhân đặc biệt nguy hiểm có khả năng thay đổi cấu trúc kháng nguyên linh hoạt và liên tục theo chu kỳ năm. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo tiêm nhắc vắc xin cúm hàng năm là rất quan trọng.
Tiêm vắc xin cúm A vào thời điểm nào trong năm?
Cúm mùa phổ biến quanh năm nhưng đỉnh dịch cúm thường rơi vào các tháng mùa Đông - Xuân. Vì vậy, đây được coi là cột mốc quan trọng để trẻ em và người lớn đi tiêm vắc xin cúm, lý tưởng nhất là tiêm trước khi mùa cúm xảy ra khoảng 2-4 tuần để cơ thể có đủ thời gian sản sinh đủ lượng kháng thể cần thiết chống lại các chủng virus cúm đang lưu hành.
Không nên tiêm vaccine cúm A quá sát thời điểm đỉnh dịch vì hệ miễn dịch lúc này chưa tạo kháng thể kịp để bảo vệ cơ thể một cách toàn diện.
Tác dụng phụ có thể gặp khi tiêm vaccine cúm A
Vaccine cúm A là RẤT AN TOÀN! Trước khi được cấp phép và lưu hành rộng rãi trên thế giới, tất cả các loại vaccine cúm A đều phải trải qua các cuộc thử nghiệm lâm sàng để đánh giá về chất lượng, độ an toàn cũng như hiệu quả bảo vệ. Tuy nhiên, tương tự bất kỳ loại thuốc, vắc xin khi đi vào cơ thể cũng được cơ thể nhận diện là “kẻ lạ mặt” và tác dụng phụ của vắc xin sau tiêm khi là không thể tránh khỏi.
1. Phản ứng thường gặp
Theo các chuyên gia, hầu hết các phản ứng sau tiêm vaccine cúm A thường gặp đều ở mức độ nhẹ và vừa, các phản ứng sẽ tự khỏi sau 1 đến 2 ngày mà không cần điều trị:
- Phản ứng tại chỗ: ban đỏ (quầng đỏ), sưng, đau, bầm máu, vết tiêm chai cứng;
- Phản ứng toàn thân: sốt, khó chịu, run rẩy, mệt mỏi, đau đầu, đổ mồ hôi, đau khớp và đau cơ. (9)
2. Phản ứng nghiêm trọng
Phản ứng nghiêm trọng là cực kỳ hiếm nhưng cũng có thể xảy ra với bất cứ loại vắc xin nào do nhiều yếu tố khác nhau. Đây được coi là những tình huống sau tiêm khẩn cấp cần được kiểm tra và xử trí kịp thời nhằm tránh các tình huống không mong muốn có thể xảy ra:
- Sốt cao kéo dài, co giật;
- Đau bụng, buồn nôn hoặc nôn;
- Khó thở, thở nhanh, thở rít, tức ngực;
- Nổi mề đay, phù mạch nhanh;
- Tụt huyết áp, ngất xỉu;
- Rối loạn ý thức.
Tiêm vắc xin cúm A ở đâu?
VNVC tự hào là đơn vị tiêm chủng uy tín hàng đầu Việt Nam sở hữu hàng trăm trung tâm tiêm chủng quy mô lớn, cao cấp, hiện đại trải dài khắp 3 miền Tổ quốc, đảm bảo cung ứng đầy đủ, số lượng lớn các loại vacxin cúm A cũng như các loại vắc xin quan trọng khác cho trẻ em và người lớn từ các hãng vắc xin uy tín trên thế giới.
Một trong những sứ mệnh cốt lõi, quan trọng hàng đầu được VNVC đề ra ngay từ khi thành lập và cam kết thực hiện nghiêm ngặt chính là đảm bảo chất lượng vắc xin tốt nhất trước khi đến phòng tiêm cho Khách hàng. Để làm được điều này, Hệ thống trung tâm tiêm chủng VNVC đã đầu tư xây dựng hệ thống kho lạnh, dây chuyền bảo quản lạnh (Cold chain) đạt chuẩn GSP có khả năng lưu trữ và bảo quản 400 triệu liều vắc xin cùng lúc trong nhiệt độ tiêu chuẩn 2-8 độ C theo đúng yêu cầu nghiêm ngặt từ nhà sản xuất.
Tìm hiểu thêm: 36 địa điểm tiêm vắc xin cúm tại TPHCM.
Hệ thống trung tâm tiêm chủng VNVC là đơn vị tiêm chủng dịch vụ thực hiện quy trình tiêm chủng an toàn 8 bước khép kín. 100% bác sĩ và điều dưỡng viên của VNVC được đào tạo bài bản, chuyên nghiệp và được cấp chứng chỉ tiêm chủng an toàn, thành thạo kỹ năng tiêm giảm đau, nhẹ nhàng, thấu hiểu tâm lý trẻ nhỏ cũng như kỹ năng xử lý nhanh nhạy các phản ứng không mong muốn sau tiêm để đảm bảo sức khỏe người tiêm chủng. 100% Khách hàng đến tiêm tại VNVC đều được khám sàng lọc miễn phí trước tiêm bởi các bác sĩ có chuyên môn cao, giàu kinh nghiệm để chỉ định tiêm chủng phù hợp và chính xác.
Tại phòng tiêm, điều dưỡng viên sẽ giới thiệu đầy đủ các thông tin cần thiết về vắc xin để cùng Khách hàng đối chiếu, kiểm tra chéo các thông tin quan trọng như tên vắc xin, nhà sản xuất, ngày sản xuất, hạn sử dụng, tác dụng phòng bệnh của vắc xin, liều lượng, đường tiêm, tính vẹn toàn của ống/lọ vắc xin cũng như các phản ứng sau tiêm có thể xảy ra trước khi tiêm cho Khách hàng.
Sau tiêm, Khách hàng cần ở lại điểm tiêm chủng ít nhất 30 phút để theo dõi và được các nhân viên y tế dặn dò hướng dẫn theo dõi tiếp tục tại nhà (trong 24 - 48 giờ sau tiêm). Chính vì thế, quy trình tiêm tất cả các loại vắc xin tại VNVC diễn ra rất an toàn, kể cả vacxin cúm A.
Hệ thống trung tâm tiêm chủng VNVC còn thiết kế nhiều dịch vụ tiêm chủng nhằm đáp ứng linh hoạt mọi nhu cầu của nhiều đối tượng Khách hàng như: dịch vụ tiêm lẻ, tiêm trọn gói, tiêm theo yêu cầu, đặt giữ vắc xin online, đặt giữ vắc xin theo yêu cầu…
Đặc biệt, VNVC là hệ thống trung tâm tiêm chủng tại Việt Nam ra mắt ứng dụng trợ lý tiêm chủng “VNVC Mobile App” (IOS/ANDROID) nhằm giúp Khách hàng tra cứu lịch sử tiêm chủng một cách dễ dàng, nhanh chóng, chủ động quản lý thời gian cũng như kiểm soát lịch tiêm chủng trọn đời của trẻ, bản thân và gia đình để không bỏ lỡ bất kỳ cột mốc tiêm chủng quan trọng nào.
Để được tư vấn, đặt lịch tiêm vắc xin đăng ký gói vắc xin hoặc tham gia các chương trình ưu đãi, Khách hàng có thể liên hệ trực tiếp với VNVC qua:
Trên đây là những thông tin quan trọng về vaccine cúm A cũng như hiệu quả vượt trội mà vắc xin mang lại đối với sức khỏe con người. Virus cúm A rất nguy hiểm, bất cứ ai cũng có nguy cơ mắc bệnh và gặp các biến chứng nguy hiểm. Chính vì vậy, ngay từ bây giờ, hãy chủ động bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cả gia đình bằng cách tiêm vaccine cúm A đầy đủ và đúng lịch trước mùa cúm để cơ thể sẵn sàng ứng phó trước các tác nhân gây bệnh nguy hiểm xâm nhập vào cơ thể.